स्वस्तिक छाप भित्र लुकेका हजारौँ सपनाको कथा

चितवन। निर्वाचन आयोगका लागि मतदान केवल एउटा प्राविधिक प्रक्रिया र अंकगणितको खेल हो। तर, एउटा आम नेपाली नागरिकका लागि मतदान केन्द्रको त्यो सानो र गोप्य कुना एउटा यस्तो 'चौतारी' हो, जहाँ पुगेपछि उसले वर्षौँदेखि गुम्सिएर बसेको आफ्नो मनको बोझ हल्का बनाउँछ। बाकसभित्र खस्ने हरेक मतपत्रमा एउटा फरक अनुहार र एउटा छुट्टै सामाजिक परिवेश लुकेको हुन्छ। विशेषगरी पछिल्लो समय नेपालको राजनीतिमा देखिएको 'घण्टी' को लहर कुनै आकस्मिक घटना मात्र होइन, बरु यो त दशकौँदेखि थुप्रिएको 'सामूहिक आक्रोश' (Collective Frustration)को परिणाम हो। राज्यको उपेक्षा, पटक-पटक फेरिने सत्ता समीकरण र उस्तै अनुहारहरूको पुनरावृत्तिले वाक्क भएका जनताका लागि नयाँ शक्तिको उदय एउटा अनिवार्य आवश्यकता बनिसकेको थियो। शक्तिशालीहरूसँग सिधा प्रश्न गर्न नसक्ने निरीह मान्छेले आफ्नो सारा गुम्सिएको आक्रोश र भविष्यको झिनो आशालाई त्यही एउटा 'छाप' मार्फत बाहिर निकालेका छन्। त्यो एक मिनेटको एकान्तमा उसले कुनै दलको झण्डा होइन, बरु आफ्नो मनको बोझ बिसाएको छ।

आजको नेपालमा एउटा शिक्षित युवाले विदेशिने पासपोर्ट गोजीमा राखेर मतदानको लाइनमा उभिँदा उसको मनोविज्ञानमा एउटा ठूलो द्वन्द्व चलिरहेको हुन्छ। उसले लगाउने छापमा केवल राजनीतिक आस्था हुँदैन, बरु 'आफ्नै देशमा रोकिन पाउने' अन्तिम भरोसा लुकेको हुन्छ। पछिल्ला निर्वाचन परिणामहरूमा देखिएको नयाँ शक्तिप्रतिको आकर्षण वास्तवमा स्थापित दलहरूको कार्यशैलीप्रतिको एउटा मौन तर सशक्त विद्रोह हो। मतदाताले मतपत्रलाई केवल कागजको टुक्रा मान्न छाडिसकेका छन्, बरु यसलाई पुराना बेथिति सुधार्ने एउटा बलियो हतियारका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्। यो परिवर्तनको लहर लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका लागि एउटा 'सेफ्टी भल्भ' जस्तै सावित भएको छ, जसले विष्फोट हुन लागेको जनआक्रोशलाई मतपत्रमार्फत एउटा रचनात्मक बाटो दिएको छ। दुर्गम गाउँको किसानले जब हिलो लागेकै हातले मतपत्र समात्छ, उसको प्राथमिकतामा ठूला राजनीतिक सिद्धान्त हुँदैनन्। उसको छापभित्र भत्किएको गोठ, समयमा मल नपाएको झोंक र छोराछोरीको स्कुल फि तिर्न नसकेको बाध्यताको अनुहार झल्किन्छ। उसको दैनिक जीवनको छटपटी र वर्तमानको कठिन परिस्थिति नै उसको राजनीतिक चेतना बनिदिन्छ।

यी हजारौँ अनुहारहरूले एउटै चिन्हमा मतदान गरे पनि उनीहरूको भित्री प्रेरणा नितान्त फरक हुन्छ। कसैले 'भय' बाट मुक्त हुन भोट हाल्छन् त कसैले एउटा सुन्दर 'भरोसा' को खोजीमा। त्यो गोप्य मतदान कक्षमा कुनै नेताको चर्को भाषण पुग्दैन, न त कुनै कार्यकर्ताको दबाब नै रहन्छ। त्यहाँ केवल एउटा नागरिक र उसको विवेक मात्र बाँकी रहन्छ। त्यसैले, स्वस्तिक छापभित्र लुकेका ती हजारौँ अनुहारहरूले वास्तवमा एउटा 'मौन संवाद' गरिरहेका हुन्छन्। निर्वाचनको परिणामले कसैलाई सत्ताको कुर्सीमा त पुर्‍याउँछ, तर त्यो कुर्सीको जग ती हजारौँ थकिल र आशामुखी अनुहारहरूले नै थामेका हुन्छन्। बाकसभित्रका मतपत्र गनिसकेपछि सार्वजनिक हुने नयाँ परिणामले केवल जित-हारको घोषणा गर्दैन, बरु यसले एउटा नयाँ आशा र ठूलो जिम्मेवारीको भारी पनि बोकेको हुन्छ।

अहिलेको नेपाली समाजमा व्याप्त चरम निराशालाई चिर्न नेतृत्वले ती मतपत्रमा लुकेका अनुहारहरूको भावना र मनोविज्ञान बुझ्न जरुरी छ। मतपरिणामले दिने अंकहरूभन्दा त्यसभित्र लुकेको जनताको 'मनको बोझ' र सामूहिक आक्रोशलाई नबुझ्ने हो भने लोकतन्त्र केवल एउटा कागजी प्रक्रियामा मात्र सीमित हुन पुग्छ। बाहिर निस्कँदा औँलामा लागेको मसीको दाग केही दिनमा मेटिएला, तर मतपत्रमा लगाइएको छापले देशको आगामी यात्राको मार्गचित्र कोरिसकेको हुन्छ। नयाँ शक्तिहरूको उदयले स्थापित दलहरूलाई सच्चिने मौका र जनतालाई विकल्प दिएको छ, जुन आजको नेपालका लागि अपरिहार्य थियो। किनकि, त्यो एउटा छाप केवल रङ मात्र होइन, यो त एउटा मान्छेले अर्को मान्छेमाथि गरेको संसारकै सबैभन्दा ठूलो भरोसाको हस्ताक्षर हो। जब जनताको यो सामूहिक भावना र सामूहिक आक्रोश मतदान बन्छ, तब मात्र देशले एउटा सही दिशा पहिल्याउन सक्छ र ती हजारौँ अनुहारहरूमा वास्तविक मुस्कान देखिन सक्छ।

निर्मल धिताल

GenZ Voter | Psychology Student

मनोविज्ञानका विद्यार्थी निर्मल धिताल राजनीतिक मनोविज्ञान (Political Psychology) मा विशेष चासो राख्छन्।